Dobbernatuur

De Binnenhaven is een van de populairste zwemplekken in de stad. Het water is over het algemeen schoon genoeg om veilig in te zwemmen en er ligt een drijvende boardwalk die het bassin afsluit van het vaarwater. Veel zwemmers springen echter van de hoge kades, wat gevaarlijk is. Bovendien zijn er weinig tot geen planten en dieren in het havenwater te vinden; de waterkwaliteit kan dus beter. Om dit te verbeteren, heeft Bureau Marineterrein begin 2024 pioniers opgeroepen om plannen te bedenken voor drijvende natuur.

Pioniers op het water

De oproep leverde vijftien creatieve en uiteenlopende inzendingen op. Bureau Marineterrein heeft samen met team Groen & Gezond en de afdeling Innovatie van de gemeente Amsterdam de eerste selectie van pioniers gemaakt. De groep lette daarbij op de haalbaarheid en betaalbaarheid van de projecten én op het gebruik van verschillende biobased drijfmaterialen, zoals riet, kurk, wilg en bamboe. De geselecteerde projecten variëren van kunst tot ‘guerrilla gardening’ en experimenten met hergebruikte materialen.

AMS Institute onderzoekt gedurende het experiment het effect van de drijvende natuur op de ecologie en waterkwaliteit.

Dobberen in de Binnenhaven

De pioniers hebben hun drijvende natuur aangelegd in de Binnenhaven, rondom de meerpalen en langs de kade. De eerste drijvende natuur kun je nu zien: DobberWeelde, Willoasis, De Vogelwoonboot, MoerasKussen, Mosselfilter en Otterdam dobberen in de Binnenhaven. Op de kade is een uitkijkpunt gemaakt rondom het experiment Wortelbeton en er worden activiteiten georganiseerd om bezoekers te betrekken.

Resultaten na een jaar monitoring

Na een jaar laat Dobbernatuur zien dat drijvende natuur lokaal verschil maakt. Rond de projecten ontstaat meer leven dan bij kale kademuren, vooral bij grotere installaties met veel wortelstructuren zoals BioMatrix en de Mosselfilter. Deze bieden schuilplekken en trekken meer soorten waterdieren en planten aan. Voor de waterkwaliteit zelf zijn nog geen meetbare verschillen gevonden. Dat past bij deze beginfase: ecologische ontwikkeling kost tijd en de meetperiode was relatief kort. Het experiment heeft daarnaast veel aandacht getrokken en bijgedragen aan bewustwording over waterkwaliteit in de stad. De komende periode staat in het teken van doorontwikkeling en verdere monitoring.

Bekijk hier de gemeten resultaten:

Dobbernatuur – Resultaten na een jaar monitoring (2025)

DobberWeelde

De drijvende elementen van DobberWeelde – met allerlei soorten planten die meedeinen op het water in een bedje van kurk – zien er ontspannen uit, maar ze hebben een belangrijke functie. Die drijfelementen veranderen het water waarin ze drijven in een groene oase, beschermen kades en kusten tegen erosie en creëren een wellness voor vogels, insecten en andere dieren. Ze zijn volledig natuurlijk! De geperste kurk zorgt ervoor dat de planten blijven drijven en is geschikt voor elk waterniveau. Eerder heeft DobberWeelde deze dobbers te water gelaten in Alphen aan den Rijn. De nieuwe drijvers voor de Binnenhaven zijn gelijksoortig, maar twee zijn er gemaakt van in Nederland gewonnen kurk en gemonteerd met volledig plantaardige binders en lijm.

Willoasis Floating Garden

Willoasis is ontworpen als een drijvende wilgenoase en een gezond ecosysteem. Dit project bestaat uit meerdere vlotten gemaakt van hergebruikt grenenhout van voormalige kademuren. Daarnaast worden wilgentakken uit snoeiafval gebruikt, waardoor Willoasis volledig circulair is. In de drijvende wilgenstructuur boven water, die in het voorjaar mooi zal gaan bloeien, kunnen vogels broeden en insecten wonen. Onder water groeien Wilgentakken ook goed, hier zijn ze een vruchtbare voedingsbodem voor waterplanten en schelpdieren. Zo ontstaat een onderwatertuin met verschillende waterplanten, die de waterkwaliteit kan verbeteren en een veilige woonplek kan bieden aan vissen en schelpdieren. Die schelpdieren filteren en zuiveren op hun beurt weer het water van de Binnenhaven.

De Vogelwoonboot

De oeverzwaluw kan moeilijk veilige nestplaatsen vinden in de stad. HelkantPlant experimenteert daarom met een drijvende oeverzwaluwwand. Het is een eiland gemaakt van kurk en zeer licht paulowniahout, beschermd tegen spatwater met een golfbreker. Aan de zijkanten hangen nestkasten met verschillende maten invliegopeningen, om te onderzoeken welke andere vogels dan de oeverzwaluw zich hier thuis voelen. Als kers op de taart heeft de vogelwoonboot een groen dak, waarmee het een moderne, duurzame miniatuurwoonboot is.

Het Moeraskussen

HelkantPlant gaat ook een drijvend ‘kussen’ ontwikkelen, gevuld met diverse water- en oeverplanten. Ze gebruiken daarvoor restanten kurk, die overblijven bij de productie van hun biobased drijvende eilanden. Het kussen bestaat uit een kussensloop van maïsdoek gevuld met kurk en vijveraarde waarin de planten goed kunnen wortelen. Het is de bedoeling dat de planten uiteindelijk zelfstandig blijven drijven en verder groeien.

Otterdam

Otterdam is een kunstwerk van Theun Karelse in samenwerking met Transnatural, dat de terugkeer van de otter in Amsterdam viert. Het dier is sinds 1963 door vervuild water en verkeersdrukte verdwenen uit de stad, maar in 2021 op enkele plekken weer gesignaleerd. In ons stadsgroen houden we steeds meer rekening met vogels, insecten en amfibieën, maar hoe zouden parken en tuinen eruitzien als we ook de otter gebruiken als gids voor tuinontwerp en het stadslandschap? Otterdam is een ontwerp geïnspireerd op ‘drijvende volkstuinen’ die de stad leefbaarder maken voor dier, mens en natuur. In Otterdam-Centrum wordt experimenteert met zeldzame moeras- en zilte waterplanten, die goed kunnen overleven in het brakke water van de Binnenhaven en die aantrekkelijk zijn voor otters. Rondom het kunstwerk worden workshops georganiseerd over watertuinieren en de Amsterdamse stadsecologie.

Wortelbeton

Kunstenaar en uitvinder Erik Hobijn experimenteert hier met de teelt van ‘wortelbeton’. In gestapelde bakken ontstaat bouwmateriaal dat stevig én drijvend is, gemaakt van levende rietwortels. De wortels komen uit Weesp en worden hier opnieuw opgekweekt. In de bakken groeien ze tot een dicht vervlochten netwerk. Doordat de wortels hol zijn en zich aan elkaar hechten, blijven ze drijven.

Het maken ervan  is simpel maar goed doordacht: Erik Hobijn wisselt waterniveaus af om het riet te laten denken dat het drijft, én dat het vastzit. Zo dwingt hij de wortels om te groeien, te vertakken en in elkaar te grijpen. De wortels weven zich zo heel natuurlijk aan elkaar.

Tijdens de groei zuivert het riet ook het water, dat  wordt afgevoerd naar de Binnenhaven. Na ongeveer anderhalf jaar is het ‘wortelbeton’ klaar om als drijvende oever te worden gebruikt op het Marineterrein. 

Mosselfilter

In het stadswater van Amsterdam leven zoetwatermosselen. Deze mosselen zijn natuurlijke waterfilters: één mossel maakt dagelijks tussen de 2 en 4 liter water schoon. Het bedrijf BESE test hier een natuurlijk rif van aardappelzetmeel, waaraan de mosselen zich kunnen hechten. Als dat is gebeurd, beginnen ze schadelijke algen, overtollige voedingsstoffen en medicijnresten uit het water te filteren. Dit verbetert de waterkwaliteit en verhoogt de biodiversiteit. Als het water heel  helder wordt, gaan er zelfs waterplanten op de bodem groeien.

BESE meet iedere week de werking van het systeem en jij kunt daarbij helpen. Zet je telefoon in de houder aan de kade en meet met de zwart-witte schijf de helderheid van het water. Want duizenden mosselen maken iedere dag ins stadswater steeds een beetje schoner, gratis en voor niks.

 Dit waterfilterproject is een showcase tijdens SAIL Amsterdam in augustus 2025 en wordt ondersteund door het innovatieteam van de Gemeente Amsterdam en Waternet.