Het Natuur Uurtje: Kosmopolitische Sponzen

Nieuws

Op het Marineterrein is natuur overal aanwezig: soms zichtbaar en soms verborgen. In de toekomst ontwikkelt deze plek zich tot een nieuwe stadswijk. Dat roept ook een andere vraag op: hoe bouwen we niet alleen voor mensen, maar voor ál het andere leven dat thuishoort in de stad? Tijdens het maandelijkse Natuur Uurtje verkennen we samen met een natuurexpert wat er groeit, kruipt, bloeit en zwemt op het terrein.

25 sept 2026 - Natuuruurtje - 18

Voor deze editie onderzoeken we de onderwaterwereld van de Binnenhaven met biologiestudent Mas Jansma. Ook wel bekend van de lesbische radardiertjes in het IJ. En vanaf heden van de kosmopolitische sponzen.

Tickets winnen voor Einaudi’s Underwater concert in Fabrique des Lumières? Scroll naar beneden voor de winactie.

Amsterdam: de stad van het water en de grachten

Op een warme zomerdag bruist het van de mensen op het Marineterrein. Veel Amsterdammers weten de Binnenhaven te vinden voor een verkoelende duik. Maar spoel je terug naar het Amsterdam van de late 19e eeuw, dan vond je een stad met vervuilde grachten en ziekmakend water. Tussen 1832 en 1866 vonden grote Cholera-uitbraken plaats door open vuil en gebrek aan schoon water.

De aanleg van het eerste riool begon pas in 1906 – een echte gamechanger. De volledige grachtengordel was echter pas in 1987 volledig aangesloten op de riolering. En de laatste woonboten volgden pas in 2017. Hierdoor is de waterkwaliteit de afgelopen jaren aanzienlijk verbeterd.

Levend stadswater

Parallel aan deze ontwikkeling is de aandacht voor waterkwaliteit flink toegenomen. Het gaat niet meer alleen om het schoonhouden van grachten, maar ook om de vraag hoe stedelijk water ecologisch sterker kan worden. Projecten als Zuiverende Grachten, Drinkbare Grachten en het Vishotel werken hier actief aan. Ook worden er natuurvriendelijke oevers aangelegd en worden vervuilde waterbodems hersteld op diverse plekken in de stad.

Op het Marineterrein onderzoeken we dit met het experiment Dobbernatuur. De structuren van de drijvende objecten zijn ontworpen als natuurlijke overgang tussen de harde kademuren en water van de Binnenhaven. Alle onderdelen zijn gemaakt van biobased materialen, om de impact op het water zo klein mogelijk te houden. Onderzoek laat zien dat de drijvende structuren daarbij echt verschil maken: ze bieden houvast en zorgen met hun wortels voor schuilplekken en voedsel.

Maar wat gebeurt er dan precies onder het wateroppervlak?

De wondere wereld van de kosmopolitische spons

Wie vanaf de kade naar de Binnenhaven kijkt ziet vooral water, maar onder het oppervlak blijkt een veel rijkere wereld schuil te gaan. Met de juiste gear in aanslag springt Mas Jansma – samen met Heleen Luijt en Michiel Boulogne van het Marineterrein – het water in. Samen gaan ze op onderzoek uit.

Ze vinden er Chinese wolhandkrabben, rivierdonderpadden, mosselen, zeepokken, kokerwormen, maar vooral veel: sponzen.

Meermaals galmt er onder de houten boardwalk een kreet in lijn met:

  • Chinese wolhandkrabben op het vissenhotel
  • Rivierdonderpad onder de steiger en aan de kade
  • Mossels (bijna overal)
  • Zeepokken (ook bijna overal)
  • Kokerwormen (ook bijna overal)

"Kijk. Dáár. Echt een dikke spons!"

— Mas Jansma

En wat zijn dat precies voor sponzen?

Volgens Mas Jansma gaat het om Ephydatia fluviatilis, de ‘echte’ zoetwaterspons. Hij vindt ze ook sterk lijken op Spongilla lacustris, de ‘gewone’ zoetwaterspons. Hoe ze ook heten: het binnenwater van het Marineterrein zit er vol mee. Beide soorten komen wereldwijd voor. Het zijn kosmopolitische sponzen: lokaal gevestigd, maar werelds verspreid.

Valt er iets leuks te vertellen over deze kosmopolitische sponzen?

Sponzen lijken misschien op schoonmaakartikelen, maar het zijn toch écht dieren. Ze staan evolutionair zo ver van ons af dat het je vergeven is als je je dat niet realiseerde. De eerste sponzen verschenen bijna een miljard jaar geleden. Ze hebben geen hoofd, maag, spieren of zenuwen, en toch vertonen ze gedrag.

DSC_3053

Sponzen zijn een stam van meercellige dieren die in het water leven en, na hun eencellige, juveniele levensfase zich vastzetten op de bodem. De meeste soorten komen voor in de zeeën, tot op negen kilometer diepte, maar er zijn ook soorten die in zoet water leven.

Sponzen zijn meesters in filtratie. Ze kunnen hun cellen gecoördineerd laten samentrekken om de waterstroom door hun lichaam te reguleren of te stoppen als het water te vervuild is. Als een spons verstopt raakt met vuil, kan hij een soort ‘niesbui‘ opwekken. Het hele lichaam trekt dan heel langzaam samen om het vuil naar buiten te persen. 

Een spons ter grootte van je vuist kan honderden liters per dag verwerken. Dat helpt het water helder en schoon te houden. Sponzen zijn bovendien gewoon in Amsterdam te vinden: je hoeft dus geen duur vliegticket te kopen om een koraalrif te bewonderen.

Laten we onze eigen, kosmopolitische Amsterdamse sponzen dus vooral waarderen.

We doen het nog niet goed genoeg

Tegelijkertijd is er alle reden om kritisch te blijven. Uit onderzoek van Natuur & Milieu en NIOO-KNAW blijkt dat in 2024 op alle 262 onderzochte Nederlandse zwemlocaties meerdere chemische stoffen de milieunormen overschreden. Ook zichtbaar afval blijft een probleem: in 2025 werd het Amsterdamse water nog altijd regelmatig vervuild aangetroffen met drijfvuil.

25 sept 2026 Natuuruurtje Onderwaterwereld - vuilnis III

En een deel van de oplossing begint gewoon bij onszelf. Gooi geen afval in het water en spoel medicijnen nooit door het toilet, maar lever ze in bij de apotheek. Zo voorkomen we dat schadelijke stoffen en afval onnodig in het water terechtkomen.

En als je het aan Mas vraagt?

Met meer structuur in de gracht en minder stikstof in het water komen we al een heel eind. Zetmeelrekken en stenen bieden waterplanten en dieren plekken om zich aan te hechten en te schuilen. Natuurvriendelijke oevers en waterplanten nemen weer een deel van de stikstof op. Het hoeft wat Mas betreft allemaal niet ingewikkeld en met een driedubbele pilot.

Hoe meer oppervlak, hoe meer spons, hoe meer vreugd.

WINACTIE

Ook genieten van de onderwaterwereld, zónder zelf het water in te hoeven? Win 2 tickets voor Einaudi’s Underwater concert op 19 november 2026 om 21:30 uur in Fabrique des Lumières in Amsterdam.

 

Meedoen? Tag de persoon die je mee zou willen nemen onder de post op Instagram.